DMOZ ve Google Directory: Türkçe internetin görünmeyen editörleri
Arama motorlarının bugünkü kadar akıllı olmadığı yıllarda, hangi sitenin güvenilir olduğuna gönüllü editörler karar veriyordu. Yüz binlerce siteyi tek tek inceleyen bu disiplinin hikâyesi neredeyse hiç yazılmadı. Bu yazı, arşiv kayıtlarıyla o boşluğu doldurmak için.
DMOZ neydi?
DMOZ ya da resmî adıyla Open Directory Project (ODP), web sitelerini insan editörlerin elle incelediği ve konularına göre kategorilere yerleştirdiği açık bir dizindi. 5 Haziran 1998'de GnuHoo adıyla yayına girdi, kısa süre NewHoo adını taşıdı ve Ekim 1998'de Netscape tarafından satın alınarak Open Directory Project oldu. Netscape'in AOL'a geçmesiyle AOL bünyesinde sürdü ve 17 Mart 2017'de kapandı (Wikipedia: DMOZ).
Dizin büyüdükçe ölçeği de büyüdü. Kısa bir zaman çizelgesi:
- GnuHoo adıyla yayına girdi, kısa süre NewHoo adını taşıdı.
- Netscape satın aldı; adı Open Directory Project oldu.
- Google, DMOZ verisine dayanan Google Directory'yi duyurdu.
- Dizin 4 milyon siteyi aştı.
- Google Directory kapatıldı.
- 1 milyonu aşkın kategoride 5,1 milyondan fazla site; 97 binden fazla gönüllü editör.
- DMOZ kapandı.
Google Directory: arama motorunun insan gözü
Google, Mart 2000'de Google Directory'yi duyurdu. Dizin doğrudan DMOZ verisine dayanıyordu; Google bu insan seçimi listeyi kendi PageRank teknolojisiyle sıralıyordu. Duyuru anında DMOZ yaklaşık 1,5 milyon siteyi ve 22 binden fazla gönüllü editörü kapsıyordu (Google basın duyurusu, Mart 2000). Google Directory 20 Temmuz 2011'de kapatıldı (Wikipedia: Google Directory).
Bu, bir dönem boyunca DMOZ'a girmenin yalnızca bir dizinde yer almak olmadığı anlamına geliyordu: bir site, Google'ın kendi dizininde de görünüyor ve bir insan editörün süzgecinden geçmiş olmanın güvenilirliğini taşıyordu.
Editör olmak: başvuru, ret ve disiplin
DMOZ'a editör olmak parayla ya da ilişkiyle değil, başvuruyla olurdu. Aday, düzenleme becerisini göstermeli, olası çıkar çatışmalarını açıklamalı ve dizinin amacına uygun olduğunu kanıtlamalıydı; başvuruların çoğu reddediliyordu. Kabul edilen editöre önce küçük bir kategori verilir, yetkiler zamanla genişlerdi. Editörler kayıt kurallarına (başlık, açıklama, kategori adlandırma), çıkar çatışması sınırlarına ve davranış kurallarına uymak zorundaydı; kurala uymayanın yetkisi azaltılır ya da tamamen alınırdı. Spam ve kopya siteler ayıklanır, süresi dolmuş alan adları ele geçirilmesin diye düzenli olarak dizinden çıkarılırdı (Wikipedia: DMOZ).
Yani bir DMOZ editörünün işi, her gün onlarca siteyi açıp içeriğine, özgünlüğüne ve güvenilirliğine bakarak "bu site okuyucuya değer katıyor mu?" sorusunu yanıtlamaktı.
Bugün arama motorlarının algoritmalarla yapmaya çalıştığı kalite değerlendirmesini, o yıllarda insanlar elle yapıyordu.
Türkçe dizin
DMOZ'un "World/Türkçe" bölümü, Türkçe sitelerin kendi dilinde kategorilere ayrıldığı ayrı bir ağaçtı. Arşivdeki en eski kopyalardan biri Kasım 2002 tarihli. Bilgisayar, Basın ve Yayın, Eğitim, Bölgesel gibi ana dallar altında, her kategorinin sayfasında o kategoriden sorumlu editörlerin adı yazardı.
Bugün büyük birer yayın olan bazı Türkçe sitelerin izleri de bu dizinde.
ShiftDelete.net bu kategoride Ocak 2007 kopyasında yokken Şubat 2008 kopyasında listeleniyor ve DMOZ kapanana kadar orada kalıyor.
Arşiv, bir sitenin hangi tarihte dizine girdiğini gösterir; ancak hangi editörün eklediğini göstermez.
Bir editörün izi: "tahirim"
Türkçe dizinin editörlerinden biri "tahirim" kullanıcı adını taşıyordu. Editör profili archive.org'da Ocak 2007'den DMOZ'un kapandığı Mart 2017'ye kadar arşivli. 2010 tarihli profilde düzenlediği kategoriler şöyle listeleniyor:
- Bilgisayar / İnternet / Web · 511 site
- Bilgisayar / İnternet / Web / Mesaj Panoları
- Bilgisayar / Yazılım / İnternet
- Basın ve Yayın / Radyo
- Eğlence ve Yaşam / Mizah
- Bölgesel / Orta Doğu / Türkiye altında bölgesel kategoriler ve bir üniversite kategorisi
Bilgisayar / İnternet / Web kategorisinin 2009 kopyasında sayfanın altında "Kategori editörleri: tahirim, drumut" yazıyor. Türkçe internetin web, yazılım ve medya sitelerinin listelendiği bu kategoriler, o yıllarda Türkçe teknoloji yayıncılığının en yoğun olduğu alanlardı.
Neden önemli?
DMOZ editörlüğü parayla alınamayan, başvuruyla kazanılan ve yıllarca süren gönüllü bir emekti. Editörler spamle uğraştı, kopya siteleri ayıkladı, yeni ve kaliteli siteleri görünür kıldı. Google Directory döneminde bu seçim, Türkçe kullanıcıların internette neyi bulacağını doğrudan etkiledi. Bu katkının kaydı bugün yalnızca arşivlerde duruyor.
sem.org.tr'nin metodolojisinde DMOZ editörlüğü, jüri üyeliği gibi parayla alınamayan "sektör rolleri" arasında sayılır ve değeri zamanla düşmez.
Açıklama: Bu yazıda anılan "tahirim" kullanıcı adlı editör, sem.org.tr'nin yapımcısı ve Türk SEM'in kurucusu Tahir Dinç'tir. Yazıdaki tüm bilgiler bağlantısı verilen arşiv kayıtlarına ve yayımlanmış kaynaklara dayanır.